Kolay temel kural yat?r?mc?n?n her zaman akl?nda tuttu?u bir

Kolay para h?rs? m?? Salt bilgisizlik mi?

Saadet Zinciri

We Will Write a Custom Essay Specifically
For You For Only $13.90/page!


order now

Marmara Üniversitesi Ö?retim Üyesi Doç. Dr. Devrim Dumluda?’a göre saadet
zincirlerinin hâlâ var olmas?n?n dört nedeni var.

Dünya çap?nda finans sisteminin geli?mesine paralel olarak, saadet zincirleri
zaman içinde farkl? isimler ve ürünler ile farkl? ortamlarda kar??m?za hep
ç?kt?lar. Kanuni k?s?tlamalara ve yo?un bilgilendirme çabalar?na ra?men, saadet
zincirleri var olmaya devam edecekler gibi görünüyor.

Hukuki dilde piramit sat?? sistemi olarak adland?r?lan bu yap? kat?l?mc?lar?na
bir miktar para (veya malvarl???) ortaya koymak kar??l???nda, sisteme ayn?
?artlar alt?nda ba?ka kat?l?mc?lar bulma ko?uluyla bir para (veya malvarl???)
kazanc? olana?? ümidi veren bir sistemdir. Sistemin iyi i?lemesi ve yeni
kat?lanlar?n kazanmas? tamamen veya k?smen di?er kat?l?mc?lar?n da ko?ullara
uygun davranmas?na ba?l?d?r.

B?R ?NSAN SAADET Z?NC?R?NE NEDEN G?RER?

Türkiye’de 2013 y?l?nda tüketicinin korunmas? hakk?ndaki 6502 no.lu kanun ile
piramit sat?? sisteminin kurulmas?, yay?lmas? veya tavsiye edilmesi
yasaklanm??t?r. Bu yasa??n konmas?ndaki temel neden gerçekçi olmayan veya
gerçekle?mesi çok güç olan kazanç beklentisi sistemidir.

Buradan anla??laca?? üzere Türkiye ve dünyadaki di?er ülkelerde piramit sat??
sistemleri  yasaklanmakta ve çe?itli
kanallardan bu tür sistemlerin yarataca?? olumsuzluklar kamuoyuna duyurulmaya
çal???lmaktad?r.

Yaz?l?, görsel ve sosyal medyada hüsranla sonlanan onlarca çarp?c? hikayenin
yay?nlanmas?na ra?men, insanlar?n bu sistemlere kat?lmas?n?n temel nedenleri nelerdir?

Bu durumu anlamaya çal???rken genellikle kolay para kazanma iste?i referans
gösterilir ancak piramit sat?? sistemlerine kat?l?m?n detayl? bir analizine
giri?ilmez. Burada kolay para kazanman?n arka plan?n? olu?turan faktörlere
de?inerek piramit sistemlere kat?l?m? birkaç ba?l?k alt?nda toplayabiliriz.

Bu sistemlere kat?l?m?n bir nedeni finansal okuryazarl?k seviyesinin dü?ük
olmas? ile aç?klanabilir. Bu süreçte büyük zarar gören ki?ilerin genellikle
finansal piyasalar?n i?leyi?i ve yat?r?m araçlar? hakk?nda temel bilgilerinin
olmad??? görülmektedir. Varl?k piyasalar?nda yüksek kazanç için yüksek risk
almak gerekir. Bu temel kural yat?r?mc?n?n her zaman akl?nda tuttu?u bir uyar?
sinyalidir. Öyle ki, varl?k yat?r?m?na yönelen ki?ilere öncelikle risk testi
yap?larak, bireylerin risk almaya ne kadar uygun yap?da olduklar? saptan?r ve
arkas?ndan buna uygun yat?r?m araçlar? önerilir.

SAADET Z?NC?R?N?N BABASI ÖLEL? 69 YIL
OLDU

Piramit sat?? sistemlerinde ise yüksek kâr elde etme durumunun s?f?r risk (veya
minimum risk) alt?nda gerçekle?ece?i bilgisi verilir (veya ki?iler buna ikna
edilmeye çal???l?r). Bu teorik ve pratik olarak mümkün olmayan bir durumdur.
Mümkün olmamas?n?n temel sebebi, sistemin sürdürülebilir olmamas?d?r.
Kat?l?mc?lar?n sisteme yeni kat?l?mc?lar sa?lamas?, onlar?n da yeni ki?iler
bulmas? sürdürülebilir de?ildir. Sistem ise varl???n? ve kârl?l???n? ancak bu
ko?ul alt?nda sürdürebilmektedir, üstelik sisteme ilerleyen süreçlerde giri?
yapanlar (geç girenler) her zaman daha dezavantajl? konumdad?rlar. Güven
unsurunun sars?lmas? durumunda ise sistem zemini sa?lam olmayan bir bina gibi
h?zla çökü?e geçebilir.

Bir ba?ka nokta ise Ponzi ve Madoff zincirlerinde oldu?u gibi mü?terilerin
paralar?n? teslim ettikleri yat?r?mc?lar? yeteri kadar takip etmemeleridir. Bu
durumda (standart iktisat teorisinden hareketle) “sofistike mü?teriler” olarak
adland?r?lan, s?radan bir vatanda?a göre finansal okuryazarl?k becerisi yüksek
e?itimli insanlar bile ma?dur olmaktan kurtulamamaktad?rlar. Sofistike
mü?terilerin, yat?r?mc?lar?n?n ak?lc? kararlar al?p almad?klar?n? neden takip
etmedikleri üzerine pek çok akademik çal??man?n yap?ld???n? belirtmek gerekir.

YÜZDE 600 KAZANÇ VAAT EDEN SAADET Z?NC?R? ÇÖKTÜ

Bir ba?ka neden, dünyada ve ülkemizde giderek artan gelir da??l?m?
adaletsizli?i, e?itsizlik, i?sizlik gibi faktörlerin etkisidir. ??
olanaklar?n?n yetersiz oldu?u ortamlarda insanlar sosyo-ekonomik bir s?çrama
için mevcut oyun alan?n?n d???na ç?kabilmektedir. Örne?in Çin Halk
Cumhuriyeti’nde saadet zincirlerine en çok kat?l?m gösterenlerin, i?sizler,
üniversite ö?rencileri, yeni mezunlar ve gelir seviyesi dü?ük bireyler oldu?u
gözlenmi?tir. Bireyler üzerindeki y?k?c? etkisi ile mücadele amac?yla Çin’de
2005 ve 2015 y?llar? aras?nda 21 binden fazla piramit sat?? zinciri kapat?lm??
durumda. Türkiye’de de benzer uygulamalar mevcut. Yasaklar?n ve kapatmalar?n
yan? s?ra Türkiye’de Gümrük ve Ticaret Bakanl??? piramit sat?? sistemleri ile
ilgili gerekli incelemeleri yapmaya ve varsa elektronik sistemin Türkiye
çap?nda durdurulmas? dâhil ilgili kamu kurum veya kurulu?lar?yla i? birli?i
içinde gerekli önlemleri almaya yetkili k?l?nm??t?r.

Saadet zincirlerine gösterilen ilginin bir di?er sebebi ise yak?n çevre
etkisidir. Tan?mad???n?z birinin size piramit sat??? teklif etmesi ile, bir
yak?n?n?z?n veya bir tan?d???n?z?n teklifi ayn? etkiyi yaratmaz. Sistemin
i?leyi?inin güvenilen veya tan?d?k biri taraf?ndan tan?t?lmas? çok daha farkl? bir
etki yaratmaktad?r. Güven ve referans etkisinin büyük önem ta??d??? toplumlarda
belki art niyetli olmayan yönlendirmeler istenmeyen olumsuz sonuçlara neden
olabilmektedir.

PONZ?’N?N YEN? HEDEF? D?J?TAL DÜNYA MI?

Son zamanlarda dijital para madencili?i veya dijital para üzerinden ürün al?m?
vb. zincirlerin kuruldu?unu görüyoruz. Buradaki kritik nokta, pek çok insan?n
dijital paran?n arkas?ndaki blockchain teknolojisi, madencilik, algoritmalar
gibi i?leyi?leri tam anlam?yla idrak edemiyor olu?udur. Hayat?m?za yeni giren
tam olarak anlamad???m?z teknolojilere dayal? piramit sat?? sistemlerinin
ba?lamas?, pek çok insan için bir bilinmeze girmek anlam?na gelmektedir.

 

Bir
bilgisayar oyunu olarak ba?layan ve yat?r?lan paralarla ileride gerçek bir
tesis kurulaca?? iddias?yla sanal olarak büyükba? ve küçükba? sat?n al?nan
Çiftlik Bank örne?ini vermek gerekirse, daha önce bas?nda yer ald??? gibi bu
sistem ve muhafazakârl?k ya da milli tar?m aras?nda bir korelasyon
bulunmamaktad?r.

Ç?FTL?K BANK 11’L?S?NE BAKANLIK ?NCELEMES?

Ancak, Farmville  gibi Facebook oyunlar?,
bu tür olu?umlar?n Facebook üzerinden sayfa açarak d??ar?ya olumlu bir imaj
çizmesi, hâlihaz?rda tam olarak anla??lmam?? Bitcoin’in “f?rsat
yaratt???” haberleri, dijital para madencili?i ile ilgili her ?eyin cazip
görülmesi Çiftlik Bank gibi olu?umlar?n gündeme gelmesinde daha belirleyici
faktörler olarak öne ç?k?yor.

Piramit sat?? sistemlerinin bilinen ilk örne?i 1920’lerde Charles Ponzi
taraf?ndan geli?tirilen ve Ponzi zinciri (Ponzi Scheme) olarak literatüre giren
uluslararas? kupon ödemelerine sistemidir. Bu sistemin temel özelli?i pek
bilinmeyen uluslararas? geri ödeme kuponlar?n?n ülkeler aras? fiyat
farkl?l???ndan kâr etmek üzerine kurulu olmas? ve mü?terilerin bu kuponlar?n
i?lem hacmi hakk?ndaki bilgisizli?inden yararlanarak büyük miktarlar üzerinden
kazançlar edilmesidir ve en sonunda bu durumun anla??lmas?yla y?k?m?n
gerçekle?mesidir.

Di?er yandan, dijital para piyasas?n?n bu sat?? zincirlerinden etkilenece?ini
dü?ünmemiz için çok fazla neden yok. Bu piyasan?n ?u anda kar?? kar??ya kald???
ba?ka iki temel s?k?nt? mevcut.

?lki, son dönemde bu piyasalar?n büyük balonlar yaratt??? iddialar?n?n ciddi
kurum ve kurulu?lar ve akademisyenler (ki aralar?nda ekonomi alan?nda Nobel
ödülü kazanm??lar da var) taraf?ndan sistematik olarak öne sürülmesidir.
Bloomberg taraf?ndan haz?rlanan ve Bitcoin’in fiyat hareketini dünya çap?nda
bilinen Mississippi ?irketi (18.yy.), lale tohumu (17.yy.), Güney Denizi
?irketi (18.yy), ve 1990’lar?n sonundaki teknoloji balonu ile k?yaslayan grafik
durumun çarp?c?l???n? göstermektedir.

Dijital para piyasas?n? bekleyen ikinci s?k?nt? ise, pek çok ülkenin
(hükümetler, merkez bankalar? düzeyinde) ve uluslararas? kurulu?un dijital para
piyasas?n? düzenlemek (regüle etmek) üzerine fikir birli?ine varmalar? ve buna
yönelik bir takvim olu?turmalar?d?r. Çin ve Güney Kore gibi baz? ülkeler ise bu
aç?dan çok daha erken ad?m atmaktad?rlar.

Ancak ya?anan bu sorunlar ve geli?meler dijital para sistemine ve arkas?ndaki
blockchain teknolojisinin önemine gölge dü?ürmemelidir. Türkiye Cumhuriyet
Merkez Bankas?n?n da aralar?nda bulundu?u pek çok merkez bankas? blockchain
teknolojisini benimseyerek dijital para konusunda önemli çal??malar ba?latm??
bulunmaktad?r. Buradan hareketle ilerleyen y?llarda dijital paralar?n ve
blockchain teknolojisinin hayat?m?zda daha fazla yeri olaca??n? öngörebiliriz.

TÜRK?YE VS. D??ER ÜLKELER

Piramit sistemlerinde Türkiye’nin di?er ülkelere k?yasla çok s?ra d??? bir
performans sergiledi?ini söylemek do?ru olmaz. Finansal okuryazarl???n çok
yüksek oldu?u ülkelerde bile (üstelik yasaklar ve yo?un bilgilendirmelere
ra?men) bu tür zincirlere kat?l?m oldu?u görülmektedir.

Kolay yoldan para kazanman?n (üstelik s?f?r risk kar??l???) cazibesi her zaman
varl???n? sürdürecek gibi görünüyor. Ancak bir genelleme yapacak olursak,
geli?mekte olan ülkelerde finansal piyasalardaki i?leyi?in, yat?r?m araçlar?n
yeteri kadar bilinmemesi, gelir da??l?m?ndaki çarp?kl?klar ve i?sizli?in yüksek
oldu?u durumlarda daha çok insan?n bu tür sistemlere yöneldi?ini
söyleyebiliriz.